wat is formatief handelen?
Uitleg over formatief handelen
Formatief handelen is een doordacht en doorlopend didactisch cyclisch proces waarin leraar en leerlingen in onderlinge interactie informatie over het leren verzamelen, dit proberen te begrijpen om er daarna vervolgacties aan te verbinden. Het doel is steeds hetzelfde, namelijk het ondersteunen, sturen en verbeteren van het leren van leerlingen, in dit geval binnen het leergebied Bewegen en Sport. In de onderstaande kennisclip leggen we je de basisprincipes van formatief handelen uit.
Voordat we kunnen uitleggen wat formatief handelen precies is, is het belangrijk om eerst even stil te staan bij het begrip evaluatie. In het onderwijs worden termen als toetsen, beoordelen, waarderen of examineren vaak door elkaar gebruikt. Daardoor lijkt evalueren soms hetzelfde als een cijfer geven. Maar evalueren is veel meer dan dat.
Evalueren
Evalueren verwijst naar de activiteit waarbij je als leraar doelgericht informatie verzamelt, interpreteert en communiceert over het leren van leerlingen, in relatie tot de beoogde leerdoelen (AIESEP, 2020; Onderwijsraad, 2018). Die informatie kun je vervolgens voor verschillende doeleinden gebruiken.
Je kunt evaluatie bijvoorbeeld inzetten om inzicht te krijgen in de tussentijdse leervorderingen en leervragen van leerlingen, zodat je op basis daarvan gerichte leerhulp kunt bieden (‘formatief handelen’). Evalueren kan echter ook worden gebruikt om aan het einde van het leertraject vast te stellen wat de leeropbrengsten zijn, deze opbrengsten te waarderen en te bepalen of een leerling klaar is voor een volgende stap of diplomering (‘summatief beoordelen’). Daarnaast kun je informatie uit evaluatie benutten om de kwaliteit van je onderwijs te analyseren en waar nodig je lessen of curriculum bij te stellen. Tot slot speelt evaluatie een rol bij het afleggen van verantwoording aan ouders, schoolleiding of andere betrokkenen.
Hoewel al deze functies in het onderwijs waardevol zijn, zien we binnen het vak lichamelijke opvoeding dat evaluatie vaak enkel is gericht op het vaststellen van leeropbrengsten, ook wel summatief beoordelen genoemd. Hoewel het vaststellen van leeropbrengsten een belangrijk aspect van onderwijs is kleven er (indien verkeerd ingezet) diverse nadelen zoals een veelal te beperkte tijd voor leerlingen om leerwinst te boeken, zichtbare evaluaties (etalage effect) en daaruit voortvloeiende druk en toetsangst voor bepaalde groepen leerlingen (zie ook deze clip).
In dit boek wordt deze thematiek verder uitgelegd. Op deze website richten we ons echter volledig op de eerste hierboven beschreven functie: evalueren om het leren van leerlingen te ondersteunen.
Formatief handelen
Formatief handelen is een doordacht en doorlopend didactisch proces waarin leraar en leerlingen voortdurend samenwerken om informatie over het leren te verzamelen, te begrijpen en te gebruiken. Het doel is steeds hetzelfde, namelijk het leren ondersteunen, sturen en verbeteren, en bovendien de zelfregulatie van leerlingen te vergroten.
In vergelijking met summatief beoordelen levert formatief handelen veel meer inhoudelijke, rijke informatie op. Het maakt het leren zichtbaar en betekenisvol. Daarbij is het van belang dat leerlingen weten waar ze naartoe werken en gevoel voor kwaliteit en eigenaarschap ontwikkelen.
Het is belangrijk om te benadrukken dat formatief handelen geen losse werkvorm is en ook niet hetzelfde als “even tussendoor een quizje doen”. Het is een cyclisch en samenhangend geheel, waarin leerlingen altijd actief worden betrokken. Zij denken mee over leerdoelen, schatten hun eigen niveau in en bepalen hoe ze verder willen leren. Zonder die actieve betrokkenheid verliest formatief handelen zijn kracht.
In de literatuur bestaan verschillende modellen voor formatief handelen (o.a. Wiliam en Black, Leahy et al., Gulikers & Baartman, Kneyber et al.). De één legt de nadruk op feedback, de ander op de rol van de leerling of de leraar. Voor deze website gebruiken we een geïntegreerd model, speciaal vertaald naar de praktijk van het bewegingsonderwijs. De theoretische inzichten zijn verwerkt in een praktisch toepasbare cyclus, aangevuld met concrete tips en werkvormen.
Het model van formatief handelen bestaat uit vier stappen die je steeds opnieuw doorloopt (zie figuur 1):
- Doelen duidelijk krijgen
- Evaluatie voorbereiden en uitvoeren
- Informatie interpreteren en delen
- Verbeteracties voorbereiden en uitvoeren
Je begint altijd met de leerdoelen verduidelijken. Daarna verzamel je informatie over het leren, duid je deze informatie en bepaal je welke ondersteunende acties nodig zijn. Het stippellijntje van stap 4 terug naar stap 1 laat zien dat het soms nodig is om leerdoelen opnieuw te verhelderen, bijvoorbeeld wanneer leerlingen nieuwe inzichten hebben opgedaan. Maar omdat je in alle stappen actief met de succescriteria werkt, is dat niet altijd noodzakelijk.
Model voor formatief handelen (aangepast naar Borghouts, Slingerland & Weeldenburg, 2025).
Doelen duidelijk krijgen
Vanaf de start van het leerproces is het voor leerlingen noodzakelijk dat ze inzicht krijgen in wat ze gedurende een lessenreeks of periode zullen gaan leren en waarom dat belangrijk is (de leerdoelen) en wanneer dit voldoet aan de gestelde kwaliteit (de succescriteria). Zonder inzicht in de leerdoelen en succescriteria wordt het voor leerlingen zeer ingewikkeld om zichzelf te verbeteren, ze weten immers niet waar ze naartoe werken en waarom ze dat doen. Dit belemmert eigenaarschap, zelfregulatie en transparantie.
Hoe doe ik dat?
Maak leerdoelen en succescriteria zichtbaar, licht ze toe en controleer of leerlingen ze begrijpen. Verantwoord de leerdoelen ook binnen de bredere context van het domein Bewegen en Sport (waarom is het belangrijk dat je dit leert?). Betrek leerlingen actief door voorbeelden te tonen en te bespreken, succescriteria te vergelijken of zelf (persoonlijke) leerdoelen te laten opstellen. Zo ontwikkelen leerlingen gevoel voor kwaliteit en worden ze mede-eigenaar van hun leerproces. Hiervoor kun je gebruik maken van de uitgewerkte didactische werkvormen op deze website behorende bij deze eerste stap van formatief handelen.
Evaluatie voorbereiden & uitvoeren
Om leerlingen echt stappen te laten zetten in hun (beweeg)ontwikkeling is het cruciaal om leerling zo goed als mogelijk te ondersteunen in hun leerproces tijdens de les. Een eerste stap hierin is om dit leerproces zichtbaar te maken door middel van passende werkvormen binnen de les. Op die manier haal je informatie over het leren van jouw leerlingen.
Hoe doe ik dat?
Ontwerp en organiseer zinvolle, uitdagende bewegingsactiviteiten en combineer deze met formatieve werkvormen. Op deze website vind je er diversen, zoals active reviewing of exit tickets. Leerlingen vervullen hierin een actieve, participerende rol, bijvoorbeeld door elkaar te observeren en feedback te geven, of door leerling zelf te laten reflecteren op hun leerproces. Zo krijg je een actueel beeld van hun ontwikkeling én stimuleer je hun leerbewustzijn.
Informatie interpreteren & delen
De verzamelde informatie over het leerproces van leerlingen vormt de basis voor het ondersteunen van het leren door middel van gerichte, specifieke en duidelijke taak- en procesgerichte feedback. De informatie geeft inzicht voor zowel leraar als leerling in wat er al goed gaat en waar de verbetermogelijkheden liggen.
Hoe doe ik dat?
Benut de informatie die de in stap 2 gekozen werkvorm(en) opleveren. Het is makkelijk wanneer deze informatie visueel en overzichtelijk beschikbaar is (bijvoorbeeld op een whiteboard, of vanuit ingevulde observatieformulieren), maar dat hoeft zeker niet. Jouw observatie als leraar LO levert direct waardevolle informatie op waarop je kunt (formatief) kunt handelen. Als leraar LO kun je niet altijd iedereen van feedback voorzie, maar je kunt leerlingen wel inzetten als feedbackgevers — mits goed begeleid met heldere criteria of taak- en mediakaarten.
Verbeteracties voorbereiden & uitvoeren
Verbeteracties zijn concrete interventies, gebaseerd op de opgedane inzichten in stap 3, die leerlingen helpen om een volgende stap te zetten in hun leerproces. Soms leidt dit direct tot actie en ondersteuning in dezelfde les, maar vaak neem je deze inzichten mee en verwerk je deze in de voorbereiding voor een volgende les. Bijvoorbeeld in de vorm van gerichte leerhulp, specifieke leeractiviteiten en/of extra differentiatiemogelijkheden.
Hoe doe ik dat?
Reflecteer op de opgehaalde informatie. Vaak zul je dit proberen te clusteren – groepjes leerlingen die zich in een bepaalde fase van hun leerproces bevinden. Kies vervolgens interventies die aansluiten bij de specifieke leerbehoeften van leerlingen, waarbij je de gestelde leerdoelen en succescriteria scherp in beeld houdt. Interventies kunnen variëren van aangepaste oefenvormen tot extra instructie of voorbeeldsituaties. Betrek leerlingen zoveel mogelijk bij het bedenken van mogelijke verbeteracties en laat leerlingen ook voor elkaar nadenken. Zo blijft het leerproces adaptief en betekenisvol.
Project IOL
Impuls Open Leermaterialen
Dit platform is ontwikkeld door Fontys Hogescholen, Instituut voor Sport en Bewegen, met steun van Impuls Open Leermateriaal als onderdeel van het Nationaal Groeifonds.